Özbəkistan Respublikasında əsasən nəzarət modelindən vergi ödəyicisinin ehtiyaclarına yönəlmiş servis formatına keçməyi nəzərdə tutan vergi idarəçiliyinin transformasiyasına dair kurs ardıcıl şəkildə həyata keçirilir.
Bu transformasiyanın əsas elementlərindən biri vergi hesabatlarının proaktiv formalaşdırılması modelidir.
2026-cı il yanvarın 1-dən etibarən vergi hesabatının vergi orqanları tərəfindən elektron formada avtomatik formalaşdırılmasını nəzərdə tutan yeni vergi hesabatının təqdim edilməsi qaydası tətbiq edilib.
Aşağıdakı vergilər üzrə hesabatlar nəzərdə tutulur:
- hüquqi şəxslərin əmlakına vergilər;
- hüquqi şəxslərdən torpaq vergisi;
- fiziki şəxslərin gəlirlərinə vergilər;
- sosial vergiyə;
- əlavə dəyər vergisi;
- dövriyyə vergisi.
Vergilər üzrə hesabatların formalaşdırılması vergi orqanlarının informasiya sistemlərində yerləşən məlumatlar, eləcə də vergi ödəyicisinin (vergi agenti) şəxsi kabinetinin interaktiv xidmətləri vasitəsilə daxil etdiyi məlumatlar əsasında həyata keçirilir.
Vergi hesabatı avtomatik olaraq vergi ödəyicisinin şəxsi kabinetində formalaşdırılır.
Beləliklə:
- vergi ödəyicidən "sıfırdan" formaları müstəqil doldurmaq tələb olunmur;
- yalnız formalaşmış məlumatları yoxlamaq və lazım olduqda düzəlişlər etmək və ya onların doğruluğunu təsdiqləmək lazımdır.
Hesabatların avtomatik qəbul edilməsi qaydası xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Vergi ödəyicisi müəyyən edilmiş müddətdə vergi orqanları tərəfindən formalaşdırılmış hesabatı təsdiq etməsə və dəyişdirməsə, o, susmaya görə qəbul edilmiş hesab olunur.
Bu, hesabat verməmək üçün məsuliyyətə cəlb edilmə riskini aradan qaldırır.
Bununla belə, hesabatlar avtomatik olaraq qəbul edildikdən sonra da vergi ödəyicisinin qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada dəyişikliklər etmək imkanı qalır.
Yeni yanaşma «artıq hərəkətlər olmadan vergilər» prinsipinə keçidi əks etdirir: dövlət rəqəmsal məlumatlardan və risk əsaslı alətlərdən istifadə edərək texniki işin əhəmiyyətli hissəsini öz üzərinə götürür.
Beləliklə, Özbəkistanın təcrübəsi rəqəmsal texnologiyalara, avtomatlaşdırmaya və proaktiv xidmət prinsipinə əsaslanan müştəri mərkəzi vergi idarəçiliyinin praktik şəkildə həyata keçirilməsini göstərir.
